Opis instrumentu

Poznańska Kolegiata Farna pw. św Stanisława Biskupa i Męczennika jest świątynią parafii farnej pw. Matki Boskiej Nieustającej Pomocy i Św Marii Magdaleny. Wybudowana w latach 1651 – 1701 w stylu barokowym.

Na temat pierwszych organów posiadamy informacje bardzo skąpe. Służyły one do akompaniowania kapeli farnej i grania podczas nabożeństw co było tradycją jezuitów, którzy w swoich kościołach nie budowali dużych organów. Protokoły wizytacyjne z lat 1779-81 określają stare organy jako małe i znajdujące się w złym stanie. Wielokrotnie remontowane przez min. Johanna Gottloba Petera.
W 1838r prowizorowie farni starali się o pozyskanie z kościoła pobernardyńskiego instrumentu Michaela Englera z lat 1742 -1747.
O starych organach odnajdujemy następującą wzmiankę w liście do arcybiskupa Dunina:
„mały pozytyw od czasu zniesienia Jezuitów już zrujnowany, postradał tak dalece swą wartość, iż na reperacyą jego koszty ponosić próżną byłoby rzeczą”

Kroniki także podają nazwiska organistów grających na tychże organach: Józef Heliński do 1823r, Carl Birkner (1823-1833), Franciszek Ścigalski do 1834r jako dyrygent kapeli farnej i jako organista zapewne w latach 1821-1827r, … Grecki (nazwisko autorowi pracy nieznane) działający w latach 1833-1858, Maksymilian Grecki lata 1858-1861.

9 wrzesień rok 1870, proboszcz parafii farnej ks. Walerian Ziętkiewicz pisze do kurii list następującej treści:
„Przesyłam w załączeniu najuniżeniey złożone na moje ręce przez pewną osobę z parafii tuteyszey 4000 talarów w papierach nowego Ziemstwa, jako ofiary na wystawienie nowego organu w kościele S. Maryi Magdaleny i 200 talarów w takiż że papierach, które z procentów rocznych
zakupione zostały. Z uniżoną prośbą, aby wymienione wyżey papiery z obiegu wypuścić raczył”

W roku 1870 przystąpiono do poszukiwania wykonawcy, do konkursu zgłosiły się firmy Friedricha Ladegasta, Józefa Gryszkiewicza, Sauera oraz Walckera. Współpracownikami ks. Ziętkiewicza byli Matthias Kraska – budowniczy organów i Józef Petera – diecezjalny rzeczoznawca organów. Prawdopodobnie to oni zgłosili kandydaturę mistrza Ladegasta. Do wizyty Ladegasta na zaproszenie ks. Ziętkiewicza doszło najprawdopodobniej na przełomie października i listopada.
Pod koniec roku 1871 Ladegast oficjalnie przyjął ofertę lecz prosił o cierpliwość z związku z wykańczaniem instrumentów w Schwerinie, Lipsku, Petersburgu i Wiedniu.
3 grudnia 1871 roku Dozór Kościelny określił wymagania dot nowych organów. Instrument miał mieć 43 głosy rozłożone pomiędzy trzy manuały i klawiaturę nożną, zaś dobór poszczególnych głosów pozostawiono Ladegastowi.

Dnia 25 maja 1872 roku nadzór parafii podpisał urzędowy kontrakt na budowę organów, Ladegast zaś złożył swój podpis miesiąc później. Kontrakt opiewał na kwotę 5931 talarów. Budowniczy zobowiązał się do rozpoczęcia prac w 1874 roku, a po wykonaniu części miał otrzymać 1000 talarów zaliczki.
Z listu do Kurii czytamy: „…zawarliśmy kontrakt z najsłynnieyszym po dziś dzień, nie tylko w Niemczech, ale i za ich granicami organmistrzem F. Ladegast z Weissenfels, który po przyjęciu go przez Magistrat iako patrona, przesyłamy wraz z kosztorysem upraszając by takowy ze swey strony zatwierdzić raczył. Powodowani iedynie tą myślą, aby organy te, wystawione odpowiednio tak pod względem zewnętrznym stylowi budowy kościoła, iako też pod względem mocy i przyiemności głosu, tak obszerney świątyni stały się ozdobą przybytku pańskiego, uważaliśmy sobie za obowiązek oddać pracę tę p. Ladegastowi, który znany iuz tak zaszczytnie z rozlicznych prac swoich niezawodną tem samem daie porękę, że zadaniu całkowicie odpowie. Niedostaiące jeszcze do ofiarowaney summy 1531 talarów pokryte łatwo przez zostaną z oszczędzonych funduszów na muzykę, która od dwóch lat przez śpiew męski zastąpiona została”

 

kontrakt

Kontrakt na budowę instrumentu (pdf)
 

archiv

Oryginalny szkic prospektu z lat 1872-1876 (źródło: Ladegast Museum, Weissenfels)
 

Jeszcze w roku 1872 przyjechał do Poznania współpracujący z Ladegastem Oscar Mothes architekt specjalizujący się w akustycznej ocenie wnętrz. Po dokonaniu pomiarów przygotowano projekt instrumentu oraz prospektu. Rozpoczęto także przebudowę empory, która trwała do końca 1873roku. Wnętrze organów wykonane było w Lipsku i Weissenfels prospekt natomiast, według projektu wspomnianego architekta Oscara Mothesa przez poznańską firmę Józefa Zeylanda oraz przez snycerza Teodora Glogera i stolarza Synorackiego w roku 1875.
Uroczystego odbioru instrumentu 24 lipca 1876r dokonał nadzorujący budowę C.Schoen. Korekty intonacji i ubytków powietrza trwały jeszcze dwa lata. Z tego okresu pochodzi rachunek sumujący wszystkie wydatki na sumę 7951 talarów.


13 lipca 1876 roku Dozór Kościelny rozpisał konkurs na: „dyrektora muzyki do Fary, który powinien w każdą niedzielę i święto grać na organach na wotywie o 9tej na sumie i na nieszporach. W Boże Narodzenie, dzień Wielkanocy, na Zielone Świątki, Śgo Stanisława a na Boże Ciało grać, prócz tego Jutrznię. Wielkanoc grać nadto na rezurekcyi i przez całą oktawę Bożego Ciała na nieszporach. Za osobnem przez dozór oznaczonem wynagrodzeniem przysposabiać śpiewaków dla kościoła farnego”

12 wrzesień 1876r w księdze protokołów Dozoru Kościelnego zanotowano: „wybrano na 1-ego organistę z tytułem Dyrektora Myzyki Bolesława Dembińskiego, a na kalkancistę P. Nowackiego”
Bolesław Dembiński, jedna z bardziej znanych postaci środowiska muzycznego tamtego okresu w Poznaniu, kierował wcześniej zespołem instrumentalno wokalnym w Katedrze. Drugim organistą był Wojciech Trynkowski (1861-1876), który w latach wcześniejszych był jedynym organistą farnym. W 1866roku Bolesław Dembiński związał się z kościołem katedralnym a jego syn Maciej Dembiński przejął obowiązki na stanowisku organisty farnego podpisując kontrakt dnia 2 czerwca 1887r. Kroniki zawierają jeszcze nazwiska organistów farnych Robert Tomys (w latach 1894-1911), Sylwester Parzybok 1911-1920)
Nie można także pominąć koncertującego w różnych kościołach w Poznaniu Feliksa Nowowiejskiego, który 1 września 1939r zagrał na organach farnych koncert transmitowany przez radio.

 

Naprawy, konserwacje

O nowy instrument należycie dbano, co 7 lat dokonywano gruntownego czyszczenia, również regularnie strojono. Pierwszej naprawy w zakresie czyszczenia i strojenia dokonał w 1898roku poznański organmistrz Ignacy Gryszkiewicz, otrzymał za to wg kosztorysu 580,50 marek złożył także ofertę na systematyczne strojenie.
W 1904r zlecono Franciszkowi Tomińskiemu sporządzenie opisu i kosztorysu napraw. F. Tomiński zwracał uwagę na niedobory powietrza z miechów, zdecydował o przeniesieniu miecha do pomieszczenia obok oraz wymianę głosu Gambe 8` oraz części piszczałek głosu językowego Posaune 16`. Regulacji wymagała także traktura oraz czyszczenie całego instrumentu. Prace zakończył w 1905roku rozliczając łącznie 2737 marek w tym: za robociznę 1551 i materiały 1186 marek.
Datę 24 września 1911r zawiera kosztorys na remont organów dokonany przez Józefa Stanisławskiego na kwotę 814,50 marek. Obejmował on zakres prac gruntownego czyszczenia, wyklejenia, regulacji, intonacji i strojenia. Co warto nadmienić kosztorys zawiera także odpis pełnej dyspozycji instrumentu. Zakończenie prac zostało potwierdzone 12 października 1911r przez organistę farnego. Z Józefem Stanisławskim podpisywano także coroczne kontrakty na strojenie i utrzymanie instrumentu w dobrym stanie.
1917 – ostatnie dni lipca, piszczałki prospektu zostały wymontowane i przeznaczone na cele militarne. Przed ich wymontowaniem organmistrz Albert Polcyn wykonał szkic prospektu, który jest zbieżny z oryginalnym, XIX-wiecznym rysunkiem zachowanym w muzeum Ladegasta w Weissenfels.
1927 – prospekt uzupełniono piszczałkami cynkowymi podczas prac renowacyjnych, które były prowadzone przez firmę wspomnianego już Alberta Polcyna z Poznania.
1928 – przeprowadzono elektryfikację instrumentu.

 

1930 – kontrakt podpisany z organmistrzem Emanuelem Filipowskim (zakres dla autora pracy nieznany)
Okres po II Wojnie – po zniszczeniach dokonanych przez działania wojenne organy remontował zakład organmistrzowski Bronisława Cepki z Popowa k. Wronek. Podczas remontu nie dokonano żadnych przeróbek.
2000 – 2001 duże przedsięwzięcie renowacyjno – restauratorskie. Czytaj więcej…

 

Charakterystyka instrumentu
Organy posiadają 43 głosy rozdzielone między cztery sekcje: trzy sekcje manuału w tym manuał III zamknięty w szafie ekspresyjnej i sekcję pedału.

Aparat brzmieniowy
Piszczałki – 2579 sztuk, w większości wykonane są z wysokostopowej cyny z domieszką ołowiu, antymonu, bizmutu, srebra i arsenu. Piszczałki drewniane ze szlachetnych gatunków drewna takich jak świerk, jodła syberyjska, brzoza.
Na uwagę zasługują językowe głosy swobodnie wibrujące przelotowe Oboe 8` i Aeolina 16`.

Mechanizm gry i rejestrów
Organy posiadają mechaniczną, ułożoną promieniście, trakturę gry i rejestrów złożoną z drewnianych cięgien, kątowników i wałków skrętnych. Dla manuału II głównego w celu ułatwienia gry zastosowano mechanizm Dźwigni Barkera zabudowany w szafie za stołem gry.
Stół gry centralnie wmontowany w cokół szafy organowej. Okładziny klawiszy diatonicznych wykonane są z kości woła południowo amerykańskiego. Klucze rejestrowe wykonane typowo dla XIX wiecznej sztuki organmistrzowskiej posiadają porcelanowe tabliczki z opisem głosów.

Mechanizm powietrzny
Na mechanizm powietrzny instrumentu składają się dmuchawa cichobieżna napędzana 3 fazowym silnikiem elektrycznym zabudowana w skrzyni dźwiękoszczelnej mieszczącej się w pomieszczeniu obok. Czerpnia znajduje się w głównej nawie świątyni. Miech główny skórzany, podwójnie fałdowany umieszczony po lewej stronie szafy organowej wyposażony w mechaniczną regulację ciśnienia oraz miech pomocniczy dla sekcji manuału III. System drewnianych kanałów powietrznych o przekroju prostokątnym. 10 oryginalnych dębowych wiatrownic klapowo – zasuwowych, oraz sperrwentyle.

Prospekt
Przepiękny jednosekcyjny, siedmio osiowy prospekt w stylu neoregencyjnym osadzony na cokole zdobionym płycinami, zwieńczony gzymsem. Prospekt podzielony na dziesięć pól piszczałkowych. Wieżyczka centralna dwukondygnacyjna dzielona polami mieści piszczałki głosów Principal 16` manuału II i Principal 8` manuału I.
Wieżyczka centralna wsparta na ornamentalnej konsoli, zwieńczona półkolistym gzymsem. Pola piszczałkowe we wszystkich segmentach z wyjątkiem pól skrajnych mają formę półkolistych arkad. Prostokątne pola skrajne mieszczą piszczałki głosu Principal 8` sekcji pedału. Pola wież bocznych prostokątne, mieszczą największe piszczałki głosu Principal 16` manuału II. Wieże boczne wsparte na zdobionych konsolach. Wieże zdobione postaciami muzykujących aniołów. Pola piszczałkowe zdobione kotarkami – w górnej kondygnacji wieży centralnej, w dolnych kondygnacjach w formie lambrekinu. Na lizenach charakterystyczne dla okresu regencji kampanule. Prospekt flankowany uszakami w formie kratownic i wolu, malowany na kolor jasnobrązowy komponujący z wnętrzem. Zdobienia snycerskie złocone.

Wewnątrz prospektu znajdują się inskrypcje: w centralnej części pod rzeźbą anioła wyryty napis „AD 1875”, poniżej na prawym zdobieniu snycerskim wyryty napis „z Fabryki Józefa Zeylanda w Poznaniu 1875” na lewym wyryty napis „T. Gloger Snycerc.”
W wewnętrznej części lewej wieży pod aniołem wieńczącym tabliczka z napisem „Synoracki Stolarz 16/12 1875”
W części wewnętrznej prawej wieży na zdobieniu snycerskim napis wykonany białą farbą: „1950r” prawdopodobnie podpis firmy Bronisława Cepki wykonującej remont w roku 1950.
W wewnętrznej części prospektu (poziom wiatrownic Oberwerku) wyryte „organista 15 IX 1949 50+51+52 54 55 58”

Brzmienie
O kształcie brzmienia decyduje zachowany, oryginalny, harmonijnie połączony późnobarokowo – wczesnoromantyczny styl niemiecki. Charakterystyczną, niepowtarzalną szatę dźwiękową cechuje indywidualizm, szlachetność barwy poszczególnych głosów, dynamika, wybrzmienie w pełni kolorów tonalnych, oraz stopliwość brzmienia tutti.

Dyspozycja głosów

Manual I Oberwerk

Quintatön 16′
Principal 8′ [ *1 ]
Salicional 8′
Rohrflöte 8′
Flöte travers. 8′
Octave 4′
Flöte minor 4′
Naßat 2 2/3′
Waldflöte 2′
Progressiv harmonica. 2-4 fach
Oboe 8′

Manual II Hauptwerk

Bordun 16′
Principal 16′ [ *1 ]
Principal 8′ [ *1 ]
Flöte 8′
Gambe 8′ [ *2 ]
Doppelflöte. 8′
Octave 4′
Gemshorn 4′
Quinte 2 2/3′
Octave 2′
Mixtur 5 fach
Cornett 3 fach
Trompete 8′

Manual III Schwellwerk

Lieblich Gedackt. 16′
Lieblich Gedackt. 8′
Viola d’amour 8′
Flauto dolce 8′
Salicional 4′
Octavflöte. 4′
Piccolo 2′
Harmonia aetherea 3 fach
Aeoline 16′

Pedal

Untersatz 32′
Subbaß 16′
Principalbaß 16′
Violon 16′
Principal Baß 8′ [ *1 ]
Cello 8′
Baßflöte 8′
Naßat 5 1/3′
Octave 4′
Posaune 16′

Dodatkowe urządzenia
Ventil M1, Ventil M2, Ventil M3, Man Coppel 1, Man Coppel 2, Pedal Coppel, Tremulant (do III Man),

Zakres tonowy manuałów C-f „`
Zakres tonowy klawiatury pedału C-d `
Traktura gry i rejestrów mechaniczna.
Mechanizm dźwigni Barkera dla manuału II pracujący pod ciśnieniem 85WS.

10 wiatrownic klapowo zasuwowych o wymiarach:
2 wiatrownice Hauptwerku 1880 x 1360mm
2 wiatrownice Oberwerku 1750 x 1130mm
2 wiatrownice Schwellwerku 1640 x 1980mm
2 wiatrownice sekcji przedniej pedału 1750 x 1320mm
2 wiatrownice sekcji tylnej pedału 2600 x 340mm
Ciśnienie w wiatrownicach: pedałowych – 85 mmWS, manuałowych – 75 mmWS

Wysokość stroju: a1=440 Hz (przy 18oC)
Instrument posiada dwa miechy.
Wymiary instrumentu: szerokość 8,5m; wysokość 7m

[ *1 ] Piszczałki głosu Prinzipal stojące na prospekcie uzupełniane w roku 1927 przez A. Polcyna zastąpione rekonstruowanymi w latach 2000/2001 przez A. Schuke – wykonane z 98% cyny angielskiej.
[ *2 ] Piszczałki głosu Gambe 8` wymienione w roku 1905 przez F. Tomińskiego zastąpione zrekonstruowanymi przez A. Schuke wg wzoru w Szwerinie w latach 2000/2001.

 

Rozmieszczenie sekcji – rysunek poglądowy

Poziom I zajmuje stół gry wbudowany centralnie w szafę, miech główny (podwójnie fałdowany) z kanałami powietrznymi i dwie wiatrownice pedałowe tylne.
Na II poziomie umieszczona jest sekcja manuału II (dwie wiatrownice), dwie przednie wiatrownice pedału oraz miech pomocniczy manuału III.
Na III poziomie mieszczą się dwie zabudowane w szafie ekspresyjnej wiatrownice manuału III oraz dwie wiatrownice manuału I.
Część piszczałek manuału II i I oraz pedału jest zamontowana w prospekcie co umożliwia optymalne wypromieniowanie dźwięku.

Trakturę instrumentu zaznaczono kreską w sposób mocno uproszczony.

**Przesuń kursor nad czerwone kropki aby zobaczyć zdjęcia poszczególnych sekcji**

 

 
1. Sekcja piszczałek manuału II głównego (2 wiatrownice C i Cis)
2. Sekcja piszczałek manuału I (2 wiatrownice C i Cis)
3. Sekcja piszczałek manuału III (2 wiatrownice C i Cis)
4. Szafa ekspresyjna manuału III
5. Sekcja piszczałek pedału dzielona na sekcję C i Cis oraz wiatrownice przednie i tylne (rys 1)
6. Stół gry z dźwignią Barkera
7. Miech pomocniczy
8. Klapy szafy ekspresyjnej manuału III (rys 1)
9. Prospekt organów (rys 1)
10.Traktura mechaniczna

 
 

Ustawienie głosów na wiatrownicach, materiał wykonania, charakterystyka.
 

Wiatrownice Manuału I

Oboe 8` – rezonatory ze stopu cyny
Progressiv harmonica 2-4fach – stop cyny

Waldflote 2` – stop cyny, koniczny
Flote minor 4` – stop cyny, C – e„ kryty, dalej otwarty
Nassat 2 2/3` – stop cyny, C – gis kryty, dalej otwarty
Octave 4` – stop cyny, C w prospekcie
Flote travers 8` – drewniany, f „ – f „` stop cyny
Rohr flote 8` – C – H drewniany, dalej wykonany ze stopu cyny
Salicional 8` – stop cyny, koniczny
Quintaton 16` – C – H drewniany, dalej wykonany ze stopu cyny
Prinzipal 8` – stop cyny, C – f ` w prospekcie, fis` – f „` wewnątrz

 
Wiatrownice Manuału II.

Trompete 8` – rezonatory wykonane ze stopu cyny
Cornett 3fach – stop cyny

Mixtur 5fach – stop cyny


Octave 2` – stop cyny
Quinte 2 2/3` – stop cyny, koniczny
Gemshorn 4` – stop cyny
Octave 4` – stop cyny
Doppelflote 8` – drewniany, kryty
Gamba 8` – stop cyny
Flote 8` – drewniany
Bordun 16` – C – h drewniany, dalej wykonany ze stopu cyny
Prinzipal 8` – stop cyny, C – H w prospekcie, c – f „` wewnątrz
Prinzipal 16` – stop cyny, C – h w prospekcie, c` – f „` wewnątrz

 
Wiatrownice Manuału III

Viola d`amour 8` – stop cyny, C – F kryty, Fis – f „` otwarty, wąska menzura
Lieblich Gedackt 16` – C – h drewniany, największe 4 piszczałki pojedyńczo gierowane, dalej wykonane ze stopu cyny
Flauto dolce 8` – drewniany, C – F kryty, dalej otwarty
Lieblich gedackt 8` – C – H drewniany kryty, dalej wykonany ze stopu cyny, kryty
Octave 4` – drewniany, f „ – f „` wykonany ze stopu cyny
Salicional 4` – stop cyny, koniczny
Piccolo 2` – stop cyny, koniczny
Harmonia aetherea 3fach – stop cyny
rozklad-mix4
Aeolina 16` – rezonatory wykonane ze stopu cyny

 
Wiatrownice Pedału
Wiatrownice tylne

Prinzipal 16` – drewniany
Untersatz 32` – drewniany, C – D otwarty, Dis – d` kryty

Wiatrownice przednie

Posaune 16` – rezonatory drewniane
Octave 4` – stop cyny
Nassat 5 1/3` – drewniany
Bassflote 8` – drewniany, kryty
Cello 8` – drewniany
Violon 16` – drewniany
Subbass 16` – drewniany, kryty
Prinzipal 8` – stop cyny, C – cis w prospekcie, d – f ` wewnątrz

 
(rys. 3) Rozmieszczenie głosów pryncypałowych w prospekcie

A – sekcje manuału II Hauptwerku głos Prinzipal 16` i Prinzipal 8`
B – sekcje manuału I Oberwerk głos Prinzipal 8`
C – sekcje pedału głos Prinzipal 8`

Comments are closed